YR HANES
Mae hanes cyfoethog yng Nghymru o gampau gwerin traddodiadol â’u gwreiddiau’n ddwfn yn ein cymunedau.
Mae gemau fel Bando, gêm pêl-a-ffon a Cnapan, gêm bêl gorfforol o’r oesoedd canol yn adlewyrchu traddodiad o chwarae cymunedol a balchder lleol. Chwaraewyd gemau eraill fel Pêl-law a Pêl-fâs, hefyd fel ffordd i wella ystwythder a nerth corfforol ac ennyn cydlyniad cymdeithasol.
Mae’r campau hanesyddol hyn yn fwy na hynodion y gorffenol – maen nhw’n drysorau diwylliannol sy’n agor ffenestr ar ysbryd a hunaniaeth pobol Cymru.
BANDO
Roedd Bando yn gêm Gymreig tebyg i Shinty yn yr Alban, Hurling yn Iwerddon a Hoci’r Maes ac fe’i chwaraewyd yng Nghymru o’r canol oesoedd hyd dechrau’r 20fed ganrif.
Defnyddiwyd ffyn hir crwm i fwrw pêl o’r llaw neu’r llawr tuag at gôl, yn aml iawn dros bellter hir.
Roedd hi’n boblogaidd mewn cymunedau diwydiannol a glofaol, a denwyd torfeydd sylweddol i wylio’r gemau mawr.
Roedd Bando yn enwog am gyflymder a’i chwarae corfforol, gyda dwsinau o chwaraewyr ar y ddwy ochr ar adegau.
Dirywiodd y gêm wrth i gemau fel pêl-droed a rygbi ennill eu plwyf. Mae Bando yn elfen bwysig o etifeddiaeth a hanes chwaraeon Cymru.
Am ei adfywiad bydd Campau Celtaidd Cymru yn dilyn rheolau cyfoes Hurling achos roedd y ddwy gêm yn debyg iawn pan ddiflannodd Bando tua diwedd y 19eg ganrif. Mae Hurling wedi esblygu ers y cyfnod hwnnw ond mae hi’n aros yr un mor gyflym a chorfforol.
CNAPAN
Roedd Cnapan yn gêm bêl draddodiadol Gymreig a chwaraewyd rhwng plwyfi cyfagos ar achlysuron arbennig megis Dydd Mawrth yr Ynyd neu dros y Pasg.
Credir iddi ddyddio’n ôl i’r Oesoedd Canol ac mae’n debyg i gemau pêl torfol eraill oedd yn gyffredin ar draws Prydain ac Iwerddon.
Chwaraewyd y gêm rhwng timoedd mawr – cymunedau cyfan yn aml – ac fe fyddan nhw’n cystadlu i gario, cicio, pasio neu daflu pêl bren (y cnapan) i’r gôl dynodedig, rhai milltiroedd i ffwrdd fel arfer.
Esblygodd Rygbi, Pêl-droed a Phêl-droed Gwyddelig i gyd o’r gemau traddodiadol hyn.
Wnaiff Campau Celtaidd Cymru atgyfodi fersiynau hen a modern, gyda’r fersiwn modern yn dilyn rheolau Pêl-droed Gwyddelig (oherwydd y tebygrwydd i’n gêm wreiddiol ac i hwyluso cystadlaethau rhwng Iwerddon a Chymru).
YMCHWIL
Mae ein hymchwil yn archifau’r Llyfrgell Genedlaethol wedi datgelu nifer o gopïau o hen gylchgronau sy’n ymwneud â bando a cnapan. Cysylltwch â ni os hoffech eu gweld (efallai yr hoffech gynnwys y deunydd yn yr elfen ‘cynefin’ o gwricwlwm eich ysgol).